Dzisiejsze Zabrze powstało z połączenia kilku sąsiadujących ze sobą gmin, których początki sięgają średniowiecza. Najstarszą osadą dzisiejszego Zabrza są Biskupice. W 1222 roku Kazimierz I książę raciborsko-opolski zezwolił biskupowi wrocławskiemu na osadzenie kolonistów w dobrach biskupich, tzw. kluczy ujazdowskim. Po raz pierwszy nazwę Biskupice wymienia dokument wdowy po Kazimierzu I księżnej Violi, z 25 marca 1243 roku, nadający tej wsi przywileje i prawa takie, jakie miały inne wsie rycerskie w księstwie opolsko-raciborskim. Kilkanaście lat później syn Violi, Władysław V, przyznał Biskupicom przywilej sądowniczy, a ponadto potwierdził biskupom wrocławskim prawo zakładania nowych osad. Wkrótce w niedalekiej odległości od Biskupic, na drugim brzegu rzeki Bytomki, powstała nowa osada określana jako leżąca ,,za brzegiem", co z czasem przekształciło się w jej nazwę - Zabrze. Na południowy zachód od niej po drugiej stronie borów wyrosła inna wieś, zwana od swego położenia Zaborzem.

Obie osady - Zabrze (Sadbre) i Zaborze (Saboria) - wymienia sporządzony w 1305 roku spis dóbr klucza ujazdowskiego, podając równocześnie ich wielkość. Zabrze miało 60 wielkich włók (około 2400 morgów), a Zaborze 50 wielkich włók (około 2000 morgów). Podstawowym zajęciem

Kościół pw. św. Jadwgi w Zabrzu.

ludności było rolnictwo, pewien dochód przynosiła też gospodarka rybna w okolicznych stawach. Znaczącym bogactwem okolicy były pokłady rudy darniowej, którą wydobywano już w średniowieczu. Wspomniany dokument Władysława I z 1246 roku prócz wymienionych przywilejów zezwala na poszukiwanie i eksploatowanie pokładów rud leżących w dobrach biskupich. W połowie XIV wieku złoża te zostały wyczerpane. Ponowny krótkotrwały rozwój kopalnictwa nastąpił w XVI wieku. W 1548 roku biskup wrocławski Baltazar Promnitz wydał przywilej górniczy dla wsi: Zabrze, Biskupice, Rudy, Zaborze.

Nowoczesny przemysł zaczął się rozwijać w XVIII wieku. Obok rud żelaza odkryto też bogate pokłady węgla kamiennego, który zaczęto wydobywać na wielką skalę pod koniec stulecia. Zaczęto budować kopalnie. Rozwój przemysłu ściągnął rzesze nowych osadników. Wokół Zabrza, Zaborza i Biskupic zaczęły wyrastać nowe osady przemysłowe, jak: Maciejowice, Dorota, Pawłów. Rozrastało się też Zabrze, w którym skupiło się najwięcej kopalń i hut.

Początkowo Zabrze, Zaborze i Biskupice należały do powiatu bytomskiego. Po reformie administracyjnej w 1872 roku powiat bytomski został podzielony na cztery mniejsze, a jednym z nich był powiat zabrski, którego ośrodkiem zostało Zabrze. Rozwój przemysłu i związany z tym wzrost liczby ludności zmienił też wygląd samego Zabrza, które - przekształcając się w dużą osadę przemysłową - coraz mniej przypominało wieś. Uruchomiono linię tramwajową, wybudowano sieć kanalizacyjną i wodociągową, oświetlono ulice. W Zabrzu było też kilkanaście szkół powszechnych, gimnazja, szpitale i inne instytucje użyteczności publicznej. Mimo tych przeobrażeń Zabrze prawnie nadal było wsią.

Starania o przyznanie Zabrzu praw miejskich rozpoczęto już w 1875 roku, wkrótce po utworzeniu powiatu zabrskiego. Jednak władze pruskie nie spieszyły się z utworzeniem miasta w rejonie

Teatr Nowy w Zabrzu.

zamieszkałym w przeważającej mierze przez ludność polską. W 1905 roku nastąpiło scalenie Zabrza, Zaborza i Doroty w jeden organizm - Wielkie Zabrze. Następnym krokiem było wydzielenie z powiatu zabrskiego obszaru Wielkiego Zabrza - co nastąpiło zgodnie z uchwałą rady gminnej z 28 marca 1913 roku. Ponownie wszczęte starania o przyznanie praw miejskich przerwał wybuch I wojny światowej.

Jednym z czynników utrudniających otrzymanie praw miejskich była polska nazwa osady. Władze niemieckie niejednokrotnie usiłowały przechrzcić Zabrze, nadając mu nazwę, niemiecką, jednak wobec zdecydowanego sprzeciwu ludności polskiej próby nie dały rezultatu. Dopiero w 1914 roku niemieccy radni zdołali przeforsować uchwałę o zmianę nazwy na Hindenburg - na cześć niemieckiego feldmarszałka Paula von Hindenburga, co Berlin zaakceptował. Dotychczasowa nazwa była tak zakorzeniona wśród mieszkańców, że musiano ją nadal uwzględniać nawet w oficjalnych pismach, na których pisano: Hindenburg (Zabrze).

W 1919 roku Polacy bezskutecznie usiłowali przywrócić pierwotną nazwę. Po podziale Śląska w 1921 roku Zabrze mimo energicznych protestów ludności polskiej pozostało po stronie niemieckiej. Ponieważ tuż obok przebiegała granica z Polską, władze niemieckie postanowiły przekształcić Zabrze w wielki przygraniczny propagandowy bastion niemczyzny. Rada gminna wystosowała wniosek do Berlina w sprawie przyznania Zabrzu praw miejskich, wskazywano min. na bliskość granicy z Polską i płynącą stamtąd polską propagandę, z którą należałoby podjąć bezwzględną walkę. Tym razem starania zostały uwieńczone sukcesem. Na posiedzeniu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych 2 października 1922 roku zapadła decyzja przyznająca gminie Hindenburg prawa miejskie z dniem 1 października. Oficjalnie miano miasta nadano dwa tygodnie później.