O stronie
  O autorze
  Mapa strony
  Źródła
  Linki



  Ogólnie o Śląsku
  Śląsk - dziś
  Zarys historyczny
  Kalendarium
  Nazwy geograficzne
  Kartografia
     Mapy historyczne
  Sł. gwary śląskiej
  Literatura



  Bytom
  Chorzów
  Gliwice
  Mikołów
  Pyskowice
  Racibórz
  Toszek
  Zabrze
  Inne miasta



  Katowice - dziś
  Historia Katowic
  Dzielnice
     Stare
     Nowe
     Giszowiec
  Szansa rozwoju
  Warto zobaczyć
  Mapa Katowic
  Galeria starych zdjęć

Zobacz także: mapy historyczne.

Pierwsze regionalne przedstawienie kartograficzne Śląska jako odrębnej krainy geograficznej w Europie pochodzi z epoki Renesansu. Jest nim mapa Śląska (drzeworyt) wykonana przez Sebastiana Miinstera, wydana w Bazylei w 1544 roku. Jest to najstarsza znana mapa Śląska. Zamieszczona została w "Kosmografii" Miinstera, będącej opisem geograficznym "wszystkich narodów, państw, miast, obyczajów, porządków i rzemiosł" w ówcześnie znanym świecie. Rozpoczęła proces prezentacji Śląska w kartografii europejskiej jako odrębnego regionu. Jest to jeszcze obraz nieco banalny, zorientowany nietypowo na wschód, pokazujący Śląsk oddzielony górami od Polski, Moraw, Czech, Łużyc i Brandenburgii. Podstawę rysunku mapy stanowią: rzeka Odra z dopływami oraz wizerunki graficzne miejscowości. Dopływ górnej Odry - Olza ma swe źródło w jeziorze.

Również w okresie Odrodzenia, w 1561 roku ukazała się przeglądowa mapa Śląska Martina Helwiga z Nysy, absolwenta uniwersytetów w Wittenberdze i Krakowie. Na mapie tej, zorientowanej również nietypowo (na południe), rzeka Odra "spływa z góry w dół". Mapa opracowana została w znacznej części na postawie własnych obserwacji i pomiarów autora oraz relacji podróżnych. Mimo pewnych nieścisłości i błędów, jeszcze dziś robi na czytelniku duże wrażenie. Była publikowana w swej oryginalnej postaci przez prawie dwieście lat, do połowy 18. wieku. Jej redakcyjnie zmieniane wersje ukazywały się również często w opracowaniach zachodnioeuropejskich kartografów. W związku z tym do autora przylgnęło określenie "ojciec kartografii Śląskiej", a do jego mapy "matka map Śląska". Helwig na swojej mapie pokazuje: obrazkowe sygnatury miast (306 miejscowości), wsi, klasztorów i zamków (opisane w języku niemieckim), Odrę od źródeł do Frankfurtu (nad Odrą) i górną Wisłę z ich dopływami oraz ukształtowanie terenu w postaci różnej wielkości kopczyków.

Mapa Helwiga zawiera kilka ciekawostek, np. wizerunek ducha Karkonoszy "Riibem-zapa" (lub "Rübezahla"), czy uprawy chmielu, wyrysowane na południe od rzeki Kłodnicy. To przedstawienie zagęszczenia chmielników w okolicy Podlesia i Piotrowie (obecnie dzielnice Katowic) znalazło potwierdzenie później na rękopiśmiennej mapie Andreasa Hindenberga z 1636 roku, będąc świadectwem znanej uprawy chmielu, rozwiniętej w tym rejonie na większą skalę. W zbiorach Biblioteki Śląskiej w Katowicach znajduje się przerobiona mapa Śląska Martina Helwiga z atlasu Theatrum Orbis Terrarum Abrahama Orteliusa wydana w Antwerpii w 1573 roku jako kolorowany miedzioryt. Zadedykowana została wrocławskiemu patrycjuszowi Nicolausowi Rhedigerowi i ma zmienioną orientację na północną.

Granice pięciu księstw górnośląskich: Opolskiego, Cieszyńskiego, Raciborskiego, Opawskiego i Karniowskiego widać na fragmencie mapy Królestwa Czech z 1680 roku sporządzonej i wydanej przez Fryderyka de Wit'a w Amsterdamie. W kartuszu ozdobnym autor umieścił godła Śląska, Moraw i Górnych Łużyc. Oprócz pięciu księstw górnośląskich wyrysował granice Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego (Baronatus Plessensis).

Podobny do powyżej prezentowanego wizerunek Górnego Śląska i jego księstw obserwujemy na mapach: SILESIAE DVCATVS Jonasa Scultetusa z 1636 roku, REGNI BOHEMIAE Johanna Babtisty Homanna z ok. 1729 roku i DVCATVS SILESIAE Johanna Babtisty Homanna z 1737 roku. Niestety, zawierały one wszystkie szereg nieścisłości i świadczyły o braku znajomości Śląska. Opierały się głównie na mapie Helwiga z XVI wieku, niewiele wnosząc nowego, mimo upływu od kilkudziesięciu do ponad stu lat.

Pierwsza przeglądowa mapa Górnego Śląska Jana Mateusza Haas'ego została opublikowana w 1746 roku w Norymberdze, pomimo sprzeciwu rezydenta króla pruskiego. Powstała na podstawie map księstw śląskich Wielanda i Schubartha i pokazuje, że Górny Śląsk obejmował w historycznych granicach górne dorzecze Wisły do ujścia Przemszy i Białej oraz górne dorzecze Odry do ujścia Nysy Kłodzkiej i Stobrawy. Powstała w efekcie pierwszego zdjęcia pomiarowego Śląska, tzw. karolińskiego, które przeprowadzono na Górnym Śląsku na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, pod kierunkiem Johanna Wofganga Wielanda, a następnie jego rewizji dokonanej przez Matheusa von Schubartha. Mapy zostały opracowane kartograficznie w oficynie Spadkobierców Homanna (Hommann's Erben) w Norymberdze oraz wydane drukiem w 1752 roku jako pierwszy w historii atlas Śląska, zwany potocznie "atlasem Homanna". Zawierał on cztery mapy generalne (Mapę Śląska Tobiasza Mayera, Mapę Dolnego Śląska i Mapę Górnego Śląska Jana Mateusza Hasego, Mapę Diecezji Wrocławskiej Jana Ignacego Felbigera) i 16 szczegółowych map księstw śląskich.

W tym samym okresie zostały sporządzone rękopiśmienne mapy Śląska (bez części austriackiej), wykonane przez pułkownika inżynierii Friedricha Christiana von Wrede. Mapy oprawione w czerwoną skórę otrzymał król Fryderyk II Wielki. Obecnie są przechowywane w zbiorach kartograficznych Staatsbibliothek zu Berlin - PreuBischer Kulturbesitz. Opracowanie kartograficzne Wredego, obrazujące znaczną część obszaru Śląska z połowy osiemnastego wieku jest w Polsce mało znane.

Mapy dawne to najczęściej rękopiśmienne dzieła sztuki. Są doskonałą ilustracją przeobrażeń i przenikania się wielu kultur europejskich na terenie Śląska. Dzieje tego centralnego obszaru Europy są bardzo ciekawe. Jednocześnie jednak są skomplikowane administracyjnie i politycznie.


Źródło:
- publikacja z materiałami przygotowanymi na konferencję "Moje miasto Katowice - Kartografia w edukacji regionalnej"

: w górę :