Racibórz jest jednym z najstarszych grodów polskich. Leżąc u wylotu Bramy Morawskiej stanowi ważny punkt tranzytowy, wyznaczający miastu doniosłą rolę gospodarczą i komunikacyjną. Tędy biegły szlaki handlowe z Polski przez Czechy na zachód i z południa na północ (tzw. szlak bursztynowy z czasów rzymskich).

Łagodny klimat, urodzajna gleba, nawodnienie, duże zalesienie wschodniej części Raciborszczyzny czyniły ten zakątek Polski szczególnie atrakcyjnym dla osadnictwa. Ziemia raciborska to okolica bardzo starego osadnictwa. Z przekazów historycznych reprezentowanych głównie przez Geografa Bawarskiego (połowa IX wieku)- wynika, że obszar Śląska zasiedlony był przez kilka plemion słowiańskich. Okolice Raciborza zamieszkiwało plemię Gołężyców (Gołęszyce). Plemię Gołężyców,

Kaplica zamku piastowskiego na Ostrogu w Raciborzu - zabytek architektury gotyckiej z końca XIII wieku.

jak stwierdza dalej kronika Karolingów, miało pięć grodów, "[...] wśród których największe to Racibórz i Lubomia". Około połowy IX wieku ziemia raciborska została włączona do państwa Wiślan, na czele którego stał książę."

Data lokacji miasta jest nie do ustalenia. Nie zachował się żaden dokument opisujący ten fakt, zresztą mógł nie być wcale wystawiony. W owych czasach akt woli księcia niekoniecznie musiał znaleźć swoje potwierdzenie na piśmie. W każdym razie lokacja nastąpiła z pewnością przed 1235 rokiem, gdyż z tego roku pochodzi źródłowa wzmianka o wójcie raciborskim Collinie Flamandczyku. Większość miejscowości obubrzeżnej Raciborszczyzny istniało już w połowie XIII wieku. W sensie społecznym nowe miasto było osadą otwartą. Rządziło się prawem targowym tzw. polskim i zgodnie ze swoim charakterem chętnie przyjmowało osadników. Książęta raciborscy sami patronowali kolonizacji, słusznie upatrując w niej korzyści dla siebie.

W 1327 roku Leszek raciborski, idąc śladem innych książąt śląskich, złożył hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburczykowi. Fakt ten spowodował formalne odłączenie Raciborszczyzny od Polski.

W pierwszej połowie XIV w. było to najludniejsze miasto na południowym Śląsku. We władaniu Piastów utrzymał się Racibórz do 1336r. Miasto przejęli wtedy opawscy Przemyślidzi. W czasach

Panorama Raciborza - druga połowa XVIII stulecia.

panowania Przemyślidów , jak podaje historyk mgr Norbert Mika, Racibórz zdołał wykupić za znaczną sumę pieniędzy dziedziczne wójtostwo w mieście. Transakcji dokonano przed 1413 r. używając jako środka płatniczego halerzy raciborskich - dwustronnie bitej srebrnej monety.

Po śmierci Walentego z rodu Przemyślidów w 1521 roku, władzę nad księstwem raciborskim przejął Jan II Dobry z górnośląskiej linii Piastów, książę opolski. Wydając w 1531 r. tzw. przywilej Hanuszowy, władca ten wyznaczył Racibórz, obok Opola miejscem obrad sejmiku krajowego oraz składania hołdu królowi Czech. Następnie w 1551r. wraz z Koroną Czeską Racibórz przeszedł we władanie Habsburgów. Po wojnie prusko-austriackiej o Śląsk, Racibórz został w połowie XVIII wieku wcielony do Królestwa Pruskiego. Nastąpił wtedy rozwój gospodarczy miasta, szczególnie szybki po wybudowaniu w 1846 roku linii kolejowej, która dwa lata później połączyła Berlin przez Racibórz z Wiedniem. To właśnie w tym okresie Racibórz wzorem innych Śląskich miast rozkwitał najszybciej. Kopano rudy, które przetapiano w hutach. Istniała wytwórnia fajansu. Później rozwinął się także przemysł metalowy. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku liczba mieszkańców wzrosła do 39 tysięcy.

Plan miasta Raciborza z początku XIX wieku.

Zmiany polityczne i gospodarcze w Europie po I wojnie światowej, odrodzenie się państwa polskiego i powstanie państwa czechosłowackiego, spowodowały upadek znaczenie Raciborza jako miasta leżącego na ważnym szlaku komunikacyjnym i ośrodka przemysłowego. Podczas plebiscytu na Górnym Śląsku Racibórz, mimo że działały w nim liczne organizacje propagujące polskość pozostał w granicach Rzeszy. Do Polski powrócił wraz z większością Śląska po II wojnie światowej w 1945 roku.