Nazwa miasta pochodzi od imienia Mikołaj i wszelkie inne próby wywodzenia jej etymologii nie mają uzasadnienia. Nosił to imię zapewne któryś z dawnych dziedziców miasta, pospolicie zwany Mikułą, co też tłumaczy pierwotne brzmienie nazwy: ,,Mikułów". Utrzymało się ono do początków XIX wieku. Ostatni raz występuje ta forma w księgach kościelnych w 1824 roku. Miejsce starej nazwy zajęła obecna - "Mikołów".

Pierwsza historyczna wzmianka o Mikołowie pochodzi z roku 1222 i zawiera ją dokument wystawiony przez księcia Kazimierza opolskiego (syna Mieszka raciborskiego) dla biskupa wrocławskiego Wawrzyńca, w którym nadaje mu różne przywileje na obszarze Ujazdu. W dokumencie tym jako świadek wymieniany jest kasztelan mikołowski Andrzej - "comes Andreas, castellanus de Miculow". Wiadomość owa posiada pierwszorzędną wartość źródłową, bo wyjaśnia, że ówczesny Mikołów był grodem i siedzibą kasztelana, a więc stolicą kasztelanii, oraz ośrodkiem administracyjnym okręgu. Powyższe dane są podstawą do przesunięcia daty powstania grodu co najmniej do potowy XII stulecia. Wzmianki o Mikołowie jako kasztelami pojawiają się jeszcze kilkakrotnie i to aż do roku 1260.

Jako siedziba kasztelana Mikołów był osadą warowną, posiadającą gród i odpowiednie fortyfikacje. Gród znajdował się najprawdopodobniej na tak zwanym kopcu mikołowskim. Potwierdzałyby to przypuszczenie w pewnym stopniu wyniki badań archeologicznych. Brak wzmianek źródłowych o Mikołowie jako siedzibie

Ratusz w Mikołowie, do 1872 roku stojący na ranku w Mikołowie.

kasztelanów po roku 1260 wskazuje, że prawdopodobnie pod koniec XIII wieku musiał on utracić swoją poczesną pozycję. Stracił ją na rzecz Pszczyny, która pod koniec XIV stulecia stała się stolicą ziemi pszczyńskiej. Upadek politycznego znaczenia Mikołowa był zapewne wynikiem wojny, do jakiej doszło w roku 1273 między księciem krakowskim Bolesławem Wstydliwym a księciem Władysławem opolskim. Jej ofiarą padł również Mikołów, ponieważ jako gród miał niezbyt korzystne warunki obrony.

Po tej wojnie dla Mikołowa rozpoczął się nowy okres historyczny. Wskutek zniszczenia starej osady oraz wzrostu liczby ludności zbudowano nowe osiedle na rozleglejszej przestrzeni, na południowy wschód od grodu, na prawym brzegu rzeczki Jamny. Centralnym punktem nowego miasta był dzisiejszy rynek mikołowski. Rozdzielone długo pustą przestrzenią dwa osiedla, stare i nowe, stanowiły jedną całość administracyjną. Dzieliła je dolina Jamny.

Nową osadę zbudował właściciel miasta, Jan herbu Grabie, figurujący w dokumencie z 1287 roku, wystawionym z powodu nadania uposażenia dla nowego kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Wojciecha. Obok dokumentu z 1222 roku, zawierającego pierwszą wzmiankę o kasztelanie mikołowskim Andrzeju, akt z roku 1287 posiada szczególną wagę, gdyż wymienia konkretnie Mikołów jako osadę 1 gród, który wówczas stanowił własność wspomnianego już Jana herbu Grabie.

W drugiej połowie XIII stulecia miało miejsce bardzo doniosłe wydarzenie w historii miasta Mikołowa. Przeniesiono je na prawo niemieckie. Lokacja na nowym prawie odbyła się w myśl powszechnie wówczas obowiązujących zasad. W pierwszej połowie XIV wieku drogą dziedziczenia przeszedł Mikołów razem z księstwem raciborskim w ręce książąt opawskich. Pod koniec XV wieku wrócił jeszcze Mikołów na krótko

Stary kościół św. Wojciecha.

do rąk Piasta, Kazimierza cieszyńskiego. W drugiej połowie tegoż stulecia w Mikołowie dziedzicem miejskim był Jan z Wierzbna, o którym jednak brak bliższych informacji.

Nie zachowały się żadne wiadomości dotyczące losów Mikołowa w czasie wojen husyckich, które tak silnie dały się we znaki całej dzielnicy śląskiej. Mało urodzajna gleba Mikołowa oraz całej bagnistej i wilgotnej okolicy nie stwarzała korzystnych warunków do gospodarczego rozwoju miasta i jego zaplecza. Wyrównywało to natomiast korzystne położenie miasta na skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych.

Z początkiem XVI stulecia ziemia pszczyńska stała się własnością rodziny Turzonów, a już w połowie tego wieku nabył ją biskup wrocławski Baltazar Promnic. Odtąd przez dwa wieki pozostawała w rękach tego rodu. Te zmienne koleje losów ziemi pszczyńskiej przechodziło również miasto Mikołów. W drugiej połowie XVI wieku Karol Promnic wprowadził na ziemi pszczyńskiej luteranizm, którego był gorliwym protektorem podobnie jak jego następcy. Pierwszy pastor przybył do Mikołowa w 1580 roku. Do rąk katolików przeszła parafia mikołowska w roku 1630.

W połowie XVI stulecia otrzymał Mikołów pszczyńskie prawo miejskie w miejsce uprzednio obowiązującego prawa raciborskiego. Prawo pszczyńskie nadał miastu Jan Turzo, ówczesny jego właściciel. Odpowiedni dokument wystawił 27 lipca 1547 roku w Nysie. Potwierdził go w 1563 roku nowy właściciel Mikołowa Stanisław Promnic. Według ordynacji z roku 1547 zarząd miasta sprawowała rada miejska, złożona z burmistrza i trzech radnych. Burmistrza i jednego radnego mianował właściciel miasta, a dwóch wybierali mieszczanie. Rada miejska powoływała ławników. W uzupełnieniu należy dodać, że o najdawniejszej organizacji miasta posiadamy bardzo skąpe wiadomości. Wiadomo jedynie, że od końca XIII wieku istniało tu wójtostwo miejskie.

Cała ziemia pszczyńska ciężko ucierpiała podczas pierwszej połowy XVII wieku. Dotkliwie odbiła się

Jeden z najstarszych w mieście zakładów przemysłowych.

na niej wojna trzydziestoletnia. Przemarsze wojsk, kwaterunki, nadzwyczajne daniny, kontrybucje i pospolite grabieże obydwu walczących stron spowodowały znaczne zubożenie kraju. Podobnego losu jak cały kraj doznawał również Mikołów. Dopiero schyłek wojny przyniósł poprawę sytuacji.

Na przełomie XVI i XVII wieku obszar miasta powiększył się przez objęcie w posiadanie wsi Dzierzkowice. Brak danych do okresu średniowiecza, jak i do początków czasów nowożytnych nie pozwala dokładniej scharakteryzować stanu gospodarczego miasta. Wiadomo jedynie, że od połowy XVI wieku miasto miało prawo urządzania raz w tygodniu (w każdy wtorek) targów i dwa razy w roku jarmarków. Korzyści z targów, a zwłaszcza z jarmarków, musiały być znaczne ze względu na położenie miasta blisko granicy polskiej. W 1794 roku miał miejsce w Mikołowie wielki pożar, w którym spłonął ratusz i większość miasta spłonęły.