Bytom należy do najstarszych miast Śląska. Prawo miejskie otrzymał wprawdzie w 1254 roku, ale jego historia zaczyna się przeszło sto lat wcześniej.

Początki Bytomia wiążą się z osadnictwem w południowej części obecnego miasta w rejonie wzgórza Małgorzaty. Badania archeologiczne potwierdziły, że już w XI wieku było w tym miejscu warowne grodzisko,

Pieczęć ławnicza Bytomia.

wzniesione prawdopodobnie przez Bolesława Chrobrego na pograniczu polsko-czeskim. Do dziś dochowały się tam resztki ziemnych wałów obronnych. Podgrodzie już w połowie XII wieku musiało być dosyć dużym skupiskiem ludności, skoro Bolesław Kędzierzawy ufundował na tym wzgórzu kamienny kościół pod wezwaniem św. Małgorzaty, najstarszy w tym regionie.

Z biegiem czasu niewielkie wzgórze, otoczone bagnistymi brzegami rzeczki Bytomki, okazało się niewystarczające dla rozwijającego się osadnictwa. W następstwie tego na północ od grodu wyrosła nowa osada, której początek datuje się na przełom XI i XII wieku. Jej nazwę Bytom (Bitom) wymienia po raz pierwszy dokument kardynała Idziego, wystawiony w latach 1123-1125, a potwierdzający tynieckiemu klasztorowi przywileje majątkowe. Nazwa ta występuje również w bulli papieskiej z roku 1136. W 1179 roku Bytom, Oświęcim i Siewierz, należące dotychczas do księstwa krakowskiego, zostały przyłączone do księstwa raciborskiego. Odtąd polityczne i gospodarcze losy miasta splotły się z dziejami Górnego Śląska.

Plan miasta Bytom z 1750 roku.

Bytom odgrywał dużą rolę w księstwie raciborsko-opolskim. Gród na wzgórzu Małgorzaty do 1291 roku był siedzibą kasztelanów bytomskich. W dokumentach księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza I z lat 1222-1228 został wymieniony jako świadek ,,Andrzej kasztelan bytomski". Przez miasto przebiegało kilka ważnych szlaków handlowych, wiodących z Europy środkowej i zachodniej przez Kraków na Ruś. Głównym źródłem dochodów miasta były obfite złoża galenu (siarczku ołowiu z domieszką srebra). Już wspomniana bulla papieska z 1136 roku mówi o "kopaczach srebra" w okolicach Bytomia. Pamięć o bogatych w srebro podbytomskich złożach przetrwała całe wieki. Jeszcze w 1612 roku Walenty Roździeński w poemacie Officina ferraria wspomina o ,,srebrnym Bytomiu", którego mieszkańcy "srebrne stopnie stawiali u swych łożnic sobie". Pomyślny rozwój gospodarczy Bytomia skłonił księcia opolsko-raciborskiego Władysława I "za rozważną radą dostojników, a także z uwagi na większe obecne i przyszłe korzyści, jakie z tego mogą wyniknąć", do nadania osadzie w 1254 roku praw miejskich. Odtąd miasto stało się samodzielną jednostką prawnopolityczną, mającą własne organy samorządowe, sądownicze, własną kancelarię, a symbolem jego było godło umieszczane na miejskich pieczęciach.

Najstarszą znaną jest pieczęć ławników, sprawujących władzę sądowniczą, która pojawiła się przy dokumentach około 1350 roku, chociaż nie jest wykluczone, że używano jej już wcześniej. Umieszczony

Synagoga w Bytomiu (zburzona, gdy Hitler doszedł do władzy).

na niej wizerunek przedstawia w podzielonym w słup (pionowo) polu pieczętnym po prawej stronie ujętego z profilu gwarka, rąbiącego skałę trzymanym oburącz kilofem; po lewej - półorła, zwróconego w lewo. Pieczęci tej ławnicy bytomscy używali nieprzerwanie przeszło cztery wieki. Ostatni jej odcisk widnieje przy dokumencie z 9 maja 1719 roku.

Bytom miał szczególne powody do upamiętnienia swych piastowskich założycieli. Pod ich rządami w latach 1254-1355 przeżył najpomyślniejszy okres swego rozwoju -- pod względem gospodarczym i politycznym. Liczne przywileje książęce sprawiły, że Bytom skupił cały handel kopalinami, przynoszący ogromne zyski. Na rynku była waga do ważenia wydobytego kruszcu, z której obowiązkowo musiały korzystać wszystkie okoliczne miasta. Od 1281 roku Bytom stał się stolicą nowo powstałego księstwa bytomskiego. Miasto zostało otoczone murem obronnym, którego spore fragmenty zachowały się do dziś. Wybudowano zamek książęcy, kościół parafialny, klasztor franciszkanów.

Ten pomyślny rozwój przerwał nagły zgon ostatniego Piasta bytomskiego Bolesława, zmarłego w 1355 roku w północnowłoskim mieście Venzone. Książę nie pozostawił męskiego potomka tylko córki, które zgodnie z piastowską tradycją nie miały praw dziedziczenia. Księstwo bytomskie stało się obiektem przetargów między krewnymi zmarłego, co fatalnie odbiło się na gospodarce miasta. Po dziesięcioletnich zaciekłych sporach księstwo i samo miasto zostały podzielone na dwie części między książąt cieszyńskich i

Pocztówka z widokiem bytomskiego parku miejskiego - początek XX wieku

oleśnickich. W mieście urzędowały dwie rady miejskie i dwa urzędy ławnicze. Równocześnie wyczerpały się złoża kruszcu, co było dodatkowym ciężkim ciosem dla gospodarki miejskiej. Bytom stał się biednym, pozbawionym większego znaczenia politycznego miastem rządzonym przez dwóch różnych władców.

Ponowne zjednoczenie Bytomia nastąpiło dopiero w 1475 roku. Jednak to kilkanaście lat później, w 1532 roku Bytom dostał się w ręce Habsburgów, którzy oddali go w zastaw za niespłacone długi kupieckiej rodzinie Henclów. Wojna trzydziestoletnia, częste przemarsze wojsk dopełniły obrazu ogólnej ruiny. Jeszcze na początku XIX wieku Bytom był małą, brudną, bardzo ubogą mieściną - tak przynajmniej prezentował się w oczach H. Solgera, autora obszernej monografii powiatu bytomskiego. Zmiana nastąpiła dopiero w połowie XIX wieku, kiedy w okolicach Bytomia odkryto bogate złoża węgla kamiennego. Odżyły dawne tradycje górnicze, których symbolem był wizerunek pracującego gwarka na średniowiecznej pieczęci ławniczej.